Gözlənti Nəzəriyyəsi Nədir?

İnvestorların risk ehtiva edən vəziyyətlərdə və qeyri-müəyyənlik altında necə qərar verdiklərini izah edən nəzəriyyə olmaqla yanaşı, maliyyənin əsasını təşkil edir. İlk olaraq Gözlənti nəzəriyyəsi 1964-cü ildə Victor Vroom tərəfindən inkişaf etdirilmiş, bununla yanaşı ən çox qəbul edilən motivasiya nəzəriyyəsi olaraq ortaya çıxmışdır. 1970-ci illərdə isə Kahneman və Tversky ortaq bir işdə gözlənti nəzəriyyəsini bir seçim modeli olaraq təqdim etmişdirlər.

Bir çox tənqid olmasına baxmayaraq, yenə də bir çox dəlil bu nəzəriyyəni dəstəkləyir. Nəzəriyyənin özündə idrak prosesi dayanır və bu prosesə görə insanın fərqli motivasiya elementləri arasında necə seçim etdiyi öyrənilmişdir.

Tversky və Kahneman, insanların itirmək səbəbindən yaranan ağrının, eyni miqdarda bir qazanc və ya qazanclardan duyacaqları həzzdən az qala iki qat çox olduğunu irəli sürmüşdülər. Bu səbəblə insanların seçimlərini, ‘‘itirməkdən qaçınma’’ instinktinin müəyyən etdiyini iddia etmişdirlər.

Nəzəriyyədə; bir davranışı göstərmə meylini, davranış nəticələrinin cəlbedici olub-olmamasına və nəticələrə dair gözləntilərin gücünə bağlayır. Daha sadə bir məna axtarılacağı zaman müsbət bir performans qiymətləndirməsi ilə nəticələnəcəyinə inandıqları təqdirdə yüksək səy göstərmək istəyi yaranacaqdır. Bəhs edilən qiymətləndirmə mükafat, əməkhaqqı artımı, vəzifədə yüksəlmə kimi mükafatlarla nəticələnməlidir; mükafatlar şəxslərin şəxsi hədəflərini təmin edə biləcək bir xüsusiyyətdə olmalıdır. Dəyərli bir mükafat üçün yüksək gözləntisi olan işçi öz performansını artırmaq üçün yüksək performansa sahib olma meylinə girir.

Nəzəriyyə, şəxsin hədəfi üçün səy göstərəcəyi zaman özünə bu sualları verə bildiyini göstərir. Bunlar:

• Sərf etdiyim səy məni yüksək performansa çatdıracaqmı?
• Mükafatları qənaətbəxş hesab edirəmmi?
• Performansım məni mükafatlara çatdıracaqmı?

Müəssisələrdə səy-performans əlaqəsi mövcuddur və bu əlaqələr müəssisələr baxımından bu şəkildə sıralanır:

• Müəssisələr işçilərindən yüksək performans göstərmələrini gözləyir.
• Performans gözləntisinin qarşılanması üçün yüksək bir səy göstərmələri lazımdır.
• Səyin ola bilməsi üçün fərdin fiziki və əqli səriştələrinin olması tələb olunur.
• Ona verilən tapşırıq və onun tərifi, rola və ətraf mühit şərtlərinə bağlı olaraq performansın formalaşması baş verir.

Gözlənti nəzəriyyəsi eyni zamanda ‘’sosial elmlər’’ sahəsində də istifadə edilmişdir. Sosial elmlər; içində olduğumuz dünyanın və həyatın insani və ictimai ölçülərini incələyir. Bu da nəzəriyyənin investorların/işçilərin aldığı riskdən dolayı girdiyi davranışları incələməsi ilə sosial elmlərlə əlaqədə olduğunu göstərir. Şəxslərin səy göstərmə xüsusiyyətini görülən işlərlə ortaya çıxarmaq təməl əsasdır. Nəzəriyyə eyni zamanda rəhbərlərin motivasiya proqramları və ya seminarları yaratmasına kömək edir.

Başqa sözlə sosial elmlər baxımından; insanların itirmək səbəbindən yaranan ağrının, eyni miqdarda bir qazanc və ya qazanclardan duyacaqları həzzdən az qala iki qat çox olması və ya fərqli bir tapşırıqda aldığı riskdən dolayı qarşılığında bir mükafat, bonus, vəzifədə yüksəlmə gözləntisi içərisində olması bu davranışları sosial elmlər baxımından izah edir.

İşçilərin gözləntilərinin qarşılanması və ya aşılması, işçinin arzu etdiyi mükafatlara necə yol açacağını daha çox göstərə bilmə meylinə girmələri gərəkir. Bu nəzəriyyə eyni zamanda işçilərin məhsuldarlığını və performansını artırmaqla yanaşı müəssisənin məhsuldarlığı və performansı da artırır.

Həzz/Ağrı Qrafiki

Daha aydınlayıcı bir nümunə olaraq; 50 dolları yerdə tapıb sonra itirdiyiniz zaman sərvətdə xalis bir dəyişiklik olmasa da özünüzü məyus hiss edə bilərsiniz. Səbəbi isə, pulu tapdığınız zaman əldə etdiyiniz sevincin miqdarı, itirdiyiniz zaman hiss etdiyiniz ağrı miqdarı tərəfindən basdırılır. Nəticə etibarilə xalis fayda itkisi olur.

Nəticə Olaraq

İlk olaraq Gözlənti nəzəriyyəsi 1964-cü ildə Victor Vroom tərəfindən inkişaf etdirilmiş, bununla yanaşı ən çox qəbul edilən motivasiya nəzəriyyəsi olaraq ortaya çıxmışdır. İşçinin göstərdiyi səylərin nəticələnəcəyinə və qarşılığında gözləntisinin qarşılanacağına inanarsa daha yüksək bir səy göstərmək üçün performansını yüksək tutma meylinə və yüksək motivasiya meylinə sahib olacağı prinsipinə əsaslanan gözlənti nəzəriyyəsi olaraq bilinir.

Bu nəzəriyyəni 1970-ci illərdə Kahneman və Tversky ortaq bir işdə təqdim etmişdirlər. Bu nəzəriyyəyə qarşı bir çox tənqid var ancaq dəlillərinin də olduğu görünür. 50 dollar qazanmağın verəcəyi həzz, 50 dollar itirməyin verəcəyi ağrıdan daha azdır; bu nümunə həzz/ağrı qrafikini yaratmaqla bərabər sosial elmlər baxımından əlaqəli bir nümunə olur. Ümumi olaraq baxıldığı zaman sosial elmlər baxımından nəzəriyyənin özü də əlaqəli olur.

Müəssisələrdə səy-performans əlaqəsi mövcuddur və bu əlaqələr müəssisələr baxımından sıralanır.

Müəssisədə gözlənti nəzəriyyəsi hər bir işçinin motivasiya ehtiyaclarını ehtiva etməsə də, nəzəriyyə rəhbərlərin motivasiya proqramları və ya seminarları yaratmasına kömək edir. Nəzəriyyə prosesindəki məna açarı səy və performansdır.

Dəyərli bir mükafat üçün yüksək gözləntisi olan işçi öz performansını artırmaq üçün yüksək performansa sahib olma meylinə girir. Rəhbərlərin gözlənti nəzəriyyəsindən faydalana bilməsi üçün, işçilərinə səyləri və bununla yanaşı təmin etdikləri performans gözləntiləri arasındakı əlaqəni göstərmələri, sonrasında gözləntilərinin qarşılanması və ya aşılmasının işçinin arzu etdiyi mükafatlara necə yol açacağını daha çox göstərə bilmə meylinə girmələri lazımdır.

Nəticə olaraq baxıldığında şəxsin motivasiyası, məqsədinə çatacağı gözləntisi ilə o məqsədə yönəlik şəxsin verdiyi dəyərin bir birləşməsindən ibarətdir.